Parseria ne'ebé moris iha funu, renova iha 2026
Husi Funu Mundiál Segundu to'o Parseria Foun ba Era Foun, relasaun entre nasaun rua.

Ligasaun kle'an entre Austrália no Timor‑Leste hahú durante Funu Mundiál Segundu, bainhira komunidade Timor-oan arriska no sakrifika sira-nia moris atu apoia komandu Australianu. Laso fundamentál ida-ne'e loke dalan ba relasaun modernu, ne'ebé hametin bainhira Austrália lidera misaun manutensaun dame INTERFET hafoin votasaun independénsia 1999, no dala ida tan durante krize 2006 liu husi Operasaun Astute.
Ohin loron parseria ne'e tama ona iha faze sofistikadu no hare ba oin, ho karakterístika rezolve problema hamutuk no respeitu mútuu. Tratadu Fronteira Marítima 2018 rezolve governasaun rekursu iha Tasi Timor, no loke odamatan ba inisiativa hanesan projetu kaptura no armazenamentu karbonu tranzfronteirisu iha kampu gás Bayu-Undan. Kolaborasaun ekonómika ida-ne'e hametin liu husi ligasaun povu-ba-povu ne'ebé aumenta liu husi eskema PALM Austrália nian, harii kapasidade institusionál, no apoiu forte Austrália ba adezaun Timor‑Leste ba ASEAN.
Relasaun ne'e tama iha kapítulu foun iha loron 28 Janeiru 2026 ho asinatura Parseria Foun ba Era Foun husi Primeiru-Ministru Xanana Gusmão no Primeiru-Ministru Anthony Albanese. Deklarasaun konjunta ida-ne'e estabelese enkuadramentu abranjente atu hametin relasaun entre nasaun rua. Estruturadu iha pilár tolu, dame no integrasaun rejionál, prosperidade no reziliénsia ekonómika, no ligasaun povu-ba-povu ne'ebé forte liu, nia hametin respeitu mútuu ba soberania nasionál no haforsa kooperasaun iha seguransa rejionál, dezenvolvimentu institusionál no kresimentu ekonómiku sustentável.
Pilár tolu Parseria Foun nian
